Gần đây mình có xem bộ phim Beasts of No Nation (2015) của Cary Fukunaga. phim lấy đề tài về những biến động kinh hoàng về tâm lý và kí ức của những binh lính trẻ em, những đứa trẻ vô tội bị lôi xềnh xệch vào cuộc chiến của những người lớn dốt nát và độc ác. bộ phim, nói cách khác là cuốn tiểu thuyết cùng tên của Uzodinma Iweala, có kết cấu khá giống cuốn tiểu thuyết của Raymon Queneau, Zazie trong tàu điện ngầm, khi 2 đứa trẻ, là Zazie và Agu, đều bị ném vào những va đập thảm khốc của hiện thực, và bước ra trong sự ngậm ngùi và nỗi đau phải giã từ tuổi thơ ngay chính không gian chúng bắt đầu dựng xây những hi vọng, và hình dung tốt tươi – màu mỡ về cuộc đời. sau 2 ngày ở Paris, Zazie chỉ biết rằng mình đã già đi. sau vài tháng tưởng chừng ngắn bằng một gang tay, Agu chỉ biết rằng, ừ thì cuộc chiến có thể kết thúc, nhưng em cũng không tài nào quay trở lại với những trò chơi tuổi nhỏ trước kia.

Zazie Trong Tàu Điện Ngầm

Chúng ta có cần nói ra những điều mình cần nói để làm cho mọi người đồng cảm hay thấu hiểu mình không?

Đồng cảm cái đít tôi. Thấu hiểu cái đít tôi.

Đó là lời của Zazie đấy, không phải của người đang ngồi gõ chữ.

Nó là đứa trẻ hách dịch không biết điều, mọi người đều bảo thế, cả Paris bảo thế. Nhưng chỉ cần cho nó leo lên mê-trô và uống ca-cô-ca-lô, tốt bụng hơn thì cho nó đĩa trùng trục, khoai tây rán và vại bia đầy bọt, thương tình hơn thì dắt nó vào chợ zời và mua tặng nó cái blu-zin-zơ của bọn Mẽo thải ra, may ra Zazie sẽ ngậm miệng lại, giữ yên mớ từ ngữ bẩn thỉu, tục tằn, cục súc của nó. Nhưng mê-trô thì đang ngừng hoạt động, ca-cô-ca-lô, trùng trục hay khoai rán không phải là thứ có thể ru ngủ nó lâu dài, blu-zin-zơ không cho thì nó ăn cắp. Zazie sợ gì bọn pô-lít-men, con bé đã từng làm chứng trong phiên tòa xử kín cho tội trạng một bà mẹ đã dùng rìu bổ sọ thằng chồng khốn nạn zám zở trò đồi bại với con đẻ của bà và của chính hắn, là Zazie đấy.

Anh ba hoa, anh ba hoa, anh chỉ biết ba hoa.

Ba hoa cái cục cứt, mày lại xắp xửa đấy.

Lời của Xanh-lá-cây và Zazie đấy, không phải của người đang ngồi gõ từ.

Zazie được mẹ cắp nách lên Paris. Dĩ nhiên hai mẹ con mỗi người một ngả. Zazie sẽ ở nhà cậu Gabriel trong hai hôm trong lúc đợi mẹ hẹn hò với người tình. Cậu Gabriel tốt bụng đến nỗi sáng ngày cháu mình bỗng nhiên mất tích, cậu làu bàu đòi vào giường để ngủ nốt cái giấc mười tiếng tối quan trọng của mình. Cậu Gabriel tốt bụng đến nỗi khi bị tống lên tắc-xi của đám khách du lịch không quen biết bỗng ái mộ cậu quá đà, cậu mặc thây đứa cháu ở lại dọc đường. Chuyến mê-trô chuyển động nhịp nhàng trong cuốn tiểu thuyết như một sự luân chuyển các tình huống zở zẩn đã đang xắp xửa xảy ra, bất kể nó có sáng đèn hay không. Zazie trải qua hai lần buộc phải chạy trốn, lần thứ nhất trốn khỏi không khí sặc mùi cổ tích đáng ghê tởm bỗng trào lên trong đầu sau khi giật nước bồn cầu, lần thứ hai ngay sau khi nhanh nhảu cướp cái blu-zin-zơ. Một lần Zazie tự giải thoát thành công, thậm chí còn gây vạ cho lão Turandot xấu tính nhưng không zâm zục. Lần sau Zazie lao đầu chạy nhưng cái bóng của kẻ đa nhân cách, tốt bụng giả tạo và zâm zục tởm lợm, đã vọt đến và túm cổ Zazie lên, rồi hét toáng ăn vạ trước đám đông xuẩn ngốc. Với Zazie trong tàu điện ngầm, Raymond Queneau thử nghiệm cho tuyên ngôn phá vỡ mọi kìm kẹp, hướng đến tự do bằng cách đặt ra những quy tắc, kỹ thuật văn bản. Về sau, đây cũng là một trong những tôn chỉ đề ra của nhóm Oulipo mà Queneau đóng vai trò chủ soái. Cuốn tiểu thuyết ngắn gọn, vét sạch thời giờ hai ngày Zazie ở Paris. Nhưng chỉ trong hai ngày, Zazie đã phải gánh lấy, một lần nữa sức nặng của quá khứ kinh hoàng; mớ tình huống pha trò zởm đời, chỉ đáng để em hỉ chút lòng thương hại cho bọn người lớn ngu zốt; điều ghê sợ nhất là Zazie bị buộc phải già đi, nhưng để không còn là trẻ con hay để trở thành người lớn thì chưa chắc chắn. Vào chính ngày mê-trô hoạt động trở lại, Zazie được thỏa mãn mong nguyện của mình. Chỉ có điều cô bé không nhận ra điều đó, vì đang bận chìm vào giấc ngủ đứng, bên cạnh anh Marcel (là cô Marceline dịu dàng) để trở về với mẹ.

Zazie trong tàu điện ngầm có thể được ví như bài tập điền số hay bài luyện từ và câu của bọn nít ranh tiểu học. Các nhân vật và tình huống được dựng lên một cách ngẫu nhiên, không nhằm để phản ánh một sự thật đời sống nào, ngoài chính điều thể hiện chân xác bản chất của nó, những phái sinh, tái sinh của ngôn ngữ thời đại. Gabriel bảo, chúng ta sống nhờ vào không khí thời đại, nhưng cũng chết bởi cái không khí thời đại. Con Xanh-lá-cây mà người đang ngồi gõ review nhắc ở phía trên về cuối truyện được bay ra khỏi lồng, chủ của nó là Turandot chui vào hoán đổi vị trí. Con vật ngu ngốc lắm mồm xách Turandot bay về phía Bastille. Đây cũng chính là một phúng dụ cho hình ảnh của chúng ta, những kẻ được/bị xách tai (bởi) ngôn ngữ, không khí thời đại, hay chính cái mê cung mê-trô bỗng dừng, bỗng chạy chẳng biết trước. Chính những nhân vật hay xê dịch lại chính là người luôn chôn chân một chỗ. Cậu Gabriel là một ví dụ, tự xưng là một nghệ sĩ luôn cống hiến cho nghệ thuật xì-líp-tờ nhưng bài diễn của cậu cả đời chỉ có một. Tên đa nhân cách zâm zục cũng như thế, nhiều cái tên chẳng không giúp ích được gì cho hắn trong việc thoát khỏi sự lạc lối. Đám đông la ó, đám khách du lịch dấm dở của Gabriel cũng bị dắt mũi trong cả hành trình. Nhưng cũng chính những nhân vật được cố định trong một không gian, một chương của tiểu thuyết lại đột ngột lột xác. Marceline, người vợ dịu dàng của cậu Gabriel là một ví dụ, một người thích sự yên tĩnh, không màu mè, hóa ra lại chuyển vai chưng hửng ngay vào đoạn kết truyện. Chất humour noir nằm ở mọi ngóc ngách, kẽ hở của cấu trúc truyện kể vốn được Queneau dựng lên như những tấm ri-đô kéo ra kéo vào trong một vở kịch. Một đứa trẻ biết pha trò, hay tò mò thì làm ta mỉm cười nhưng một nhóc con ăn nói tục tằn, hay cằn nhằn thì khiến ta chết cười. Ngôn ngữ của Zazie lây nhiễm đến các nhân vật xung quanh, khiến họ cũng vô thức ăn nói thô lỗ không thể kiểm soát. Với Zazie trong tàu điện ngầm, Queneau đã phôi thai một vỉa ngôn ngữ mới, dựa trên vốn từ tân hiện đại, thứ ngôn ngữ đường phố, đôi khi vô văn hóa, nhưng lại đạo đức hơn cả mớ đạo đức vụn nát đổ nát của ngôn ngữ chính thống, trang nhã. Với thứ ngôn ngữ tươi, ngôn ngữ sinh ra từ tư duy bậy bạ như một nỗ lực đã mang đến cho người sử dụng nó, người nghe nó cảm giác hứng thú vì không biết trước hành trình của mình. Từ ngữ, một mặt nào đó, cần phải liên tục phá vỡ những ý tứ của ngày hôm qua. Câu chuyện của Zazie “chỉ là giấc mộng của cơn mộng, giấc mơ của cơn mơ, cũng chỉ khá hơn sự điên rồ được gõ trên máy chữ bởi một nhà tiểu thuyết ngu ngốc đôi chút.”