Georges Condominas đánh giá: “Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa” của Yoshiharu Tsuboï là “sự soi rọi độc đáo một giai đoạn quan trọng nhất đã thai nghén ra lịch sử đương thời.” Nhân dịp cuốn sách được tái bản, chúng tôi xin tóm gọn Lời giới thiệu cho cuốn sách này do cố GS Trần Văn Giàu viết khi cuốn sách được ấn hành lần đầu tại Việt Nam.

Tôi trân trọng giới thiệu với đồng bào, đặc biệt là với sinh viên, giáo sư sử học, quyển sách Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa, 1847-1885 của ông Yoshiharu Tsuboï – người Nhật Bản, giáo sư Đại học ở Đông Kinh. Tôi sẽ có dịp bình luận, đánh giá tác phẩm này. Bây giờ tôi chỉ xin ghi mấy cảm tưởng đầu tiên khi đã đọc bản dịch ra tiếng Việt từ nguyên bản tiếng Pháp – vốn là luận văn tiến sĩ của Y. Tsuboï tại Đại học Khoa học Xã hội ở Paris. Và thật cũng khó nói gì khác hơn, nhiều hơn lời Tựa cũng là Lời giới thiệu của nhà bác học Pháp Georges Condominas mà các học giả Việt Nam đều biết tiếng.

Nghiên cứu lịch sử Việt Nam, Yoshiharu Tsuboï không phải là người Nhật duy nhất, đầu tiên. Ở Nhật Bản trước nay có nhiều người nghiên cứu Việt Nam. Có thể nói không sai rằng người Nhật biết Việt Nam nhiều hơn là người Việt biết Nhật Bản. Cái điều mà tôi muốn lưu ý ở đây không phải là cái chậm trễ của ta so với bạn láng giềng; tôi muốn nói lên rằng tôi cảm thấy giáo sư Y. Tsuboï là một nhà nghiên cứu có tấm lòng yêu đất nước Việt Nam và trọng dân tộc Việt Nam. Giáo sư không viết thẳng lời nào như vậy mà tình ý toát ra ở nhiều chương mục, từ toàn bộ cuốn sách. Viết về một đoạn suy đốn trong lịch sử cận đại Việt Nam mà tác giả lại có tình ý như vậy, chớ không phải khác, là quý biết mấy. Đa tạ ông bạn.

Điều làm cho tôi thích thú nhất khi đọc tác phẩm của Yoshiharu Tsuboï không phải là sự tổ chức hợp lý hài hòa của sự kiện mà thường hơn hết là những cái gọi là “chi tiết”, và những chi tiết ấy nói lên được hay chứng minh thêm những cái gì lớn và chung. Y. Tsuboï đã vẽ dung mạo của những con người cụ thể, diễn viên chính và phụ của tấn bi kịch 40 năm thời Tự Đức: từ vị thừa sai này, tên cướp núi cướp biển nọ, hoàng đế, tể tướng, lái buôn đến các sĩ phu và văn thân. Cách viết sử đó sống động, ít nhất là sống động hơn cách viết sử của tôi về thời kỳ này. Những chi tiết mà Y. Tsuboï đưa ra về những tay gian hùng hay võ quan người Pháp không trùng lặp với những người Pháp mô tả kể chuyện và tán dương các tướng đầu bò đã chiếm Hà Nội. Những chi tiết về nội tình của triều đình Huế không đẩy vào hàng thứ yếu những vấn đề căn bản như sự khủng hoảng của chế độ nhà Nguyễn, như âm mưu xâm lược của các tướng lĩnh hải quân Pháp, như sự tiếp tay của một số giáo sĩ thừa sai đã đồng hóa công cuộc bành trướng của Pháp với sứ mệnh rao giảng Tin mừng, như sự quyết tâm đề kháng của sĩ phu chẳng những chống thực dân cứng đầu mà chống cả triều đình bạc nhược…

Y. Tsuboï chẳng những phân kỳ từng giai đoạn của mâu thuẫn bên trong và bên ngoài, trình bày rõ sự kiện lịch sử mà còn khéo hợp chúng lại thành từng nhóm rành mạch có liên quan, làm như thế sự rối rắm cực độ, kéo dài vừa được bộc lộ, đồng thời sự sáng tỏ của quá trình lịch sử cũng được bảo đảm. Tôi chú ý rằng nhà sử học Nhật Bản không phải là không có những nhận xét chính xác, có khi tinh vi nữa, đôi khi không ngần ngại thảo luận với các nhà sử học Việt Nam. Giáo sư có lý phần lớn trong nhận xét rằng nhà Nguyễn cũng có nhiều tính chất năng động, xét cho cùng cũng là tính năng động của dân tộc Việt Nam. Giáo sư tiếc cũng không phải là không có lý rằng, ngay trong thời Tự Đức, cơ phát triển thương mại của Việt Nam đã là một hiện thực, nhưng người Việt Nam không giành lấy cho mình (như một bộ phận quan trọng của dân tộc Nhật lúc ấy), bởi vậy ý muốn duy tân thiếu một cơ sở xã hội, mà chính điều đó, tuy giáo sư không nói tách bạch, đã là một trong các nguyên nhân của sự sụp đổ trước sức tiến công của Tây phương.

Hẳn tác phẩm Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa (1847-1885) của giáo sư Y. Tsuboï có đóng góp nhiều hơn là đôi điều tôi đã trình bày để giới thiệu. Cũng không phải là không có những vấn đề để thảo luận thêm với giáo sư. Song tôi muốn dành việc lý thú này cho mỗi độc giả cùng tham gia.

Kính mời quí độc giả đọc bản PDF của cuốn sách này từ Google Drive của Trạm Sách

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here