Trong dân gian tương truyền một câu chuyện hiếu học của lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi. Ai chưa biết Mạc Đĩnh Chi có thể search Google, mình không nói thêm.

Truyền rằng, Mạc Trạng nguyên thuở bé nhà rất nghèo nhưng hiếu học. Hàng đêm không có tiền mua dầu thắp sáng để học liền bắt đom đóm rồi bỏ vào vỏ trứng lấy ánh sáng đọc sách. Không biết tiếng Việt có phải từ tích này mà dân gian nói về “đèn” cứ thêm từ “đóm”.

Theo mình, “đèn” là chỉ cái đèn, miễn bàn từ này nhé. Còn “đóm” này là đóm trong từ “điếu đóm” chứ không như ngày nay tái định nghĩa đóm trong từ “đom đóm”. Đèn phải đi liền với đóm, vì các cụ ngày xưa hay hút chích, có đèn không có đóm hoặc có đóm mà chẳng có đèn thì mần chi được, giống như “có tài mà không có đức” đó.

Lan man quá, quay về chuyện cụ Mạc, vì tinh thần hiếu học và tư chất thông minh mà sau này Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên thời Trần, đi sứ sang nhà Nguyên (Trung Quốc) lại được phong làm Trạng nguyên phát nữa, giống như kiểu Tiến sĩ danh dự ngày nay vậy. Thế nên mới gọi là lưỡng quốc Trạng Nguyên.

Tuy nhiên cũng vì việc học trong ánh “đèn đom đóm” mà sau này cụ Mạc có mắc một sai lầm, Đại Việt sử ký toàn thư có ghi như sau:

“Đĩnh Chi thấp bé nên người Nguyên khinh ông. Một hôm, viên tể tướng mời ông vào phủ, cho cùng ngồi. Lúc ấy, đang hồi tháng 5 tháng 6. Trong phủ có treo bức trướng mỏng, trên thêu hình con chim sẻ đậu cành trúc. Đĩnh Chi vờ làm như mình nhầm tưởng là chim sẻ thật rồi chạy đến bắt. Người Nguyên thấy vậy cười ồ, cho là người phương xa quê mùa. Bất thình lình, Mạc Đĩnh Chi kéo bức trướng xuống xé đi. Mọi người lấy làm lạ, hỏi tại sao, Đĩnh Chi đáp rằng: Tôi nghe người xưa vẽ cành mai và chim sẻ chứ chưa hề thấy vẽ chim sẻ đậu cành trúc bao giờ. Nay bức trướng của tể tướng lại có hình chim sẻ đậu cành trúc. Trúc là biểu tượng của bậc quân tử, chim sẻ là biểu tượng của kẻ tiểu nhân, Tiểu tướng làm như vậy là để tiểu nhân trên quân tử, sợ rằng đạo tiểu nhân sẽ mạnh, đạo của quân tử sẽ suy, tôi vì thánh triều mà trừ giúp bọn tiểu nhân vậy. Mọi người nghe vậy đều phục tài ông”.

Đoạn này nghe rất buồn cười, nhưng mình đoán là cụ Mạc mắt rất kém. Thời bây giờ bảo vồ nhầm cái ảnh thì hợp lý vì giờ ảnh trông còn thật hơn đời. Còn những năm thế kỷ 13, có con chim vẽ mà thật thì nghe vô lý lắm lắm.

Xét trên phương diện khoa học, mắt cụ Mạc kém là có nhiều lý do. Và trong nhiều lý do đó, ta phải xét đến cái đèn đom đóm mà cụ DIY (Do It Yourself) chế cháo, mà khoa học phát hờn lên được. Có mấy yếu tố như sau:

  • Đầu tiên, để mắt người có thể đọc được, tối thiểu cần độ sáng 450 lumens(Lumen: là đơn vị đo độ sáng) [1]
  • Thứ hai, độ sáng của 1 con đom đóm khoảng 0.0006 lumens (E.Newton Harvey và Kenneth P. Stevens thí nghiệm năm 1928)[2]. Với đèn sợi đốt như thế kỷ 19 mà Thô mát Ê đi sơn (Thomas Edison) dùng thì mỗi W đem lại độ sáng 11.25 lumens. Như vậy để có độ sáng như bóng đèn sợi đốt 40W (450 lumens) sẽ cần là: (40 x 11.25)/0.0006 = 750,000 con đom đóm.
  • Những năm tăm tối của thế kỷ 13, cứ cho đom đóm bu đầy trong bụi, cụ vợt phát được trăm con và có thể kiếm được cả nghìn con đom đóm nhét vô vỏ trứng đà điểu (hoặc cụ nhặt được vỏ trứng khủng long) thì mọi người cũng có thể hình dung là nó cũng chưa bằng một cái đèn sợi đốt với công suất 1W (11.25/0.0006 = 18,750 con đom đóm). Lờ mờ hơn cả trăng đêm rằm.
  • Thứ ba, ai cũng thấy về mặt sinh học thì con đom đóm lập lòe. Chính xác là đom đóm sẽ tắt 4 giây và sáng 1/2 giây, không sáng liên tục. Do ánh sáng không đồng nhất thành một dải mà thay đổi theo tần suất lập lòe của đom đóm (tương tự như đèn huỳnh quang). Do đó, cái đèn học của cụ sẽ có tần suất nhấp nháy rất lớn, dẫn đến mắt rất nhanh xuống cấp.
  • Thứ tư, để xử lý vấn đề tần suất nhấp nháy rất lớn đó, ta cần phải có 8 lần số con đom đóm thay phiên nhau nháy để duy trì 450 lumens liên tục. 750,000 x 8 = 6,000,000 con đom đóm. Xin nhắc lại là 6 triệu con đom đóm. Nếu bắt đủ, không biết cụ sẽ để số đom đóm đó ở đâu?

Với một cây đèn học vừa nhấp nháy, lại có ánh sáng yếu thì việc cụ Mạc mắt không tinh rõ ràng có thủ phạm. Và không tinh ở mức độ nào thì chỉ riêng việc cụ bắt nhầm con chim vẽ treo trên tường cũng có thể biết là cụ cận ở mức độ nào rồi. Thời của cụ tìm được cái đèn hay DIY một cái đèn đủ sáng để đọc thì là việc khó lắm, nhưng cái “đèn đom đóm” DIY của cụ mà có thật, chắc khoa học hiện tại phải quỳ xuống luôn.

Sau khi người Pháp vào Việt Nam, mang theo văn minh và khoa học kỹ thuật, nên Việt Nam bắt đầu có điện từ năm 1894. Năm 1954, Điện lực Cách mạng Việt Nam bắt đầu tiếp quản hệ thống điện mà Pháp xây dựng ở phía Bắc vĩ tuyến 17. Vậy mà gần đây, người ta thêu dệt lên nhiều giai thoại về “cậu trò nghèo bắt đom đóm làm đèn học“[3] hay “tuổi thơ dữ dội” của ai đó “bắt đom đóm cho vào quả cà rỗng“[4] như cái đèn đom đóm DIY của cụ Mạc. Làm như Việt Nam bây giờ mới có điện, chứ mấy mươi năm trước chưa được soi sáng ấy nhỉ.

Cuối cùng thì đây là thế kỷ của khoa học – kỹ thuật, bạn không thể rình rập “đi tắt đón đầu” với cái đầu “đèn đom đóm” còn tay là cái la bàn “ma de in Việt Nam” đâu.

Cảm ơn NST Ghost đã làm video tạo cảm hứng cho mình viết bài này.

[1]: https://blog.1000bulbs.com/home/the-best-light-for-reading

[2]: http://europepmc.org/backend/ptpmcrender.fcgi?accid=PMC2323700&blobtype=pdf

[3]: Hội Liên hiệp Phụ nữ Thành phố Hồ Chí Minh – https://www.phunuonline.com.vn/thoi-su/vinh-biet-cau-tro-ngheo-bat-dom-dom-lam-den-hoc-141675/

đèn đom đóm Trần Đại Quang

[4]: Hiệp hội các Trường đại học, Cao đẳng Việt Nam – http://giaoduc.net.vn/Xa-hoi/Tuoi-tho-du-doi-cua-Bo-truong-Vuong-Dinh-Hue-post15290.gd

đèn đom đóm Vương Đình Huệ

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here